Hoe je voorkomt dat contact ontspoort - Tekst: Bjorne Willemsen - Illustratie: Frodo Kuipers (StudioMosquito.com) 023Magazine.nl/Communicatie - Goed contact met de mensen om ons heen is cruciaal. Niet alleen om het samen prettig te houden, maar ook om gezond te blijven.
Een negatieve sfeer heeft invloed op je gemoedstoestand en kan uiteindelijk ook effect hebben op hoe je je lichamelijk voelt. Toch is het niet altijd eenvoudig om contact goed te houden, zelfs wanneer beide kanten de beste intenties hebben.
Veel mensen merken dat er in contact iets niet goed voelt, maar zeggen er op dat moment niets van. Ze blijven uitleggen, inslikken of hopen dat het vanzelf overgaat. Vaak bedenken ze pas later wat ze eigenlijk hadden willen zeggen. Dit artikel is een beknopte samenvatting van een online training waarin je de theorie en technieken leert om in lastige situaties helder te blijven en effectief te reageren wanneer gedrag over jouw grens gaat.
De afgelopen jaren hebben veel mensen ervaren hoe snel gesprekken kunnen verharden. Verschillende zienswijzen en overtuigingen zorgden ervoor dat in veel families het contact onder druk kwam te staan. Ook in het dagelijks leven gebeurt het dat contact niet soepel verloopt, thuis of op het werk.
Vooropgesteld: wanneer jij zelf goed in je vel zit en voldoende uitgerust bent, ben je beter in staat om het contact met de mensen om je heen gemakkelijk en prettig te laten verlopen. Het begint dus altijd bij jezelf en je eigen manier van communiceren.
Interactie begint met communicatie
De Dikke van Dale omschrijft communicatie als de overdracht of uitwisseling van informatie, zowel verbaal als non-verbaal. Verbaal via woorden, non-verbaal via houding, mimiek, gebaren en toon. Onderzoek van Albert Mehrabian¹ laat zien dat bij gesprekken over gevoel slechts een klein deel van de boodschap wordt bepaald door woorden; het grootste deel zit in klank en lichaamstaal.
Communicatie bestaat dus niet alleen uit wat je zegt, maar ook uit hoe je erbij staat, welke bewegingen je maakt en wat je gezichtsuitdrukkingen zijn. Niet communiceren bestaat niet. Ook zwijgen is communicatie. De boodschap die je dan overbrengt is dat je niet wilt praten.
Lastig gedrag en grensoverschrijdend gedrag
Het meeste contact verloopt zonder problemen. In dit artikel richten we ons op situaties waarin dat niet zo is. Daarbij maken we onderscheid tussen lastig gedrag en grensoverschrijdend gedrag. Lastig gedrag, zoals klagen, zeuren en mopperen, is vooral vermoeiend en energieslurpend. Grensoverschrijdend gedrag is persoonlijk van aard en uit zich bijvoorbeeld in schelden, negeren, denigreren, beledigen, bedreigen of fysiek aanvallen.
Grensoverschrijdend gedrag ontstaat vaak pas wanneer lastig gedrag te lang onbeantwoord blijft. Wanneer jij leert omgaan met lastig gedrag, dan kun je in veel gevallen voorkomen dat de situatie escaleert.
Onderverdeling van negatief gedrag
Negatief gedrag is onder te verdelen in vier categorieën: A, B, C en D. A- en B-gedrag horen bij normale menselijke interactie. Ze kunnen vervelend zijn, maar blijven binnen de grens.
C- en D-gedrag gaan over de grens en vragen om ingrijpen. Het onderscheid zit niet in de heftigheid (de hoogte) van de emotie, maar in de richting ervan, dus op wie of wat is de emotie gericht. Bij A-gedrag is de emotie op zichzelf gericht, bij B-gedrag op een groep, organisatie of regels. Pas bij C- en D-gedrag is het persoonlijk en gaat het over jou.
Zolang gedrag niet persoonlijk is, hoef je het niet persoonlijk te nemen. Wordt het wel op de man, dan vraagt het om actie en dien je het te stoppen.
Gedrag na een NEE-boodschap
Negatief gedrag ontstaat vaak pas nadat iemand een NEE-boodschap krijgt. Iemand krijgt niet wat hij wil of moet iets doen wat hij niet wil. Zo’n NEE voelt als een klap en zorgt voor spanning. Die spanning heeft ruimte nodig om te zakken. Geef je die ruimte, dan verklein je de kans op escalatie.
Bij A-gedrag hoor je uitspraken waarin iemand vooral over zichzelf spreekt. Bij B-gedrag gaat het over meerdere mensen (bv: de leraren) of over regels. Zolang iemand in A of B zit, hoef je jezelf niet te verdedigen. Je kunt helpen door mee te veren.
Meeveren zonder ‘maar’
Meeveren betekent dat je de emotie van de ander erkent zonder die weg te redeneren. Zinnen als “Ik zie dat dit je raakt” of “Ik hoor dat je baalt” helpen om spanning te laten zakken. Het gebruik van het woord “maar” werkt hierbij averechts. Alles wat daarna komt, haalt de erkenning onderuit. Wanneer iemand zich gehoord voelt, zakt de emotie en komt de ander weer onder de luisterlijn. Een gesprek wordt dan weer mogelijk.
Wanneer gedrag over de grens gaat
Wordt gedrag op de man gespeeld, dus op jou persoonlijk, dan is het C-gedrag. Een aantal vormen daarvan zijn schelden, negeren, een onderhuidse opmerking of je belachelijk maken. Je voelt meestal direct wanneer zoiets gebeurt. Dat gevoel is een betrouwbaar signaal. C-gedrag dat onbeantwoord blijft, nodigt uit tot meer. Wanneer je niets zegt, geef je het signaal af dat jij accepteert dat iemand over jouw grens gaat. Begrenzen is daarom noodzakelijk.
De prijs van niet handelen
Wat vaak onzichtbaar blijft, is de prijs van niets doen. Niet begrenzen lijkt op korte termijn rust te geven, maar kost op langere termijn energie. Wanneer je niets zegt wanneer jouw grens wordt overschreden, dan geef je daarmee het signaal af dat jij het accepteert dat de ander jou uitscheldt, negeert of belachelijk maakt. De kans is dan groot dat dit een volgende keer weer gebeurt. Gevolg is dat irritatie zich opstapelt. Mogelijk ga je situaties vermijden of jezelf aanpassen. Niet omdat je dat wilt, maar omdat het op dat moment eenvoudiger voelt dan het ongemak aangaan. Die rekening wordt later betaald, meestal op momenten dat de spanning al hoog is en helder reageren lastiger wordt.
De vier STOP-stappen
Bij grensoverschrijdend gedrag werk je met vier stappen. Eerst benoem je het gedrag, daarna wat het met jou doet en vervolgens geef je aan dat je wilt dat het stopt. Gaat het gedrag door, dan stel je een duidelijke keuze met een consequentie. Blijft het gedrag, dan voer je die consequentie uit. Deze stappen werken alleen wanneer je de woorden paraat hebt. Oefenen helpt om in het moment zelfverzekerd te kunnen reageren.
Waarom escalatie ontstaat
Escalatie ontstaat vaak doordat een NEE herhaald blijft worden. Elke herhaling van die NEE voelt voor de ander als een nieuwe klap. Door te blijven meeveren in plaats van opnieuw een klap te geven, haal je de spanning uit de interactie en help je de ander om weer verder te kunnen gaan met het gesprek. Het gedoe duurt daarmee zo kort mogelijk.
Op het midden van jouw helft blijven
Communicatie kun je zien als een tennisveld. Iedereen heeft zijn eigen helft. Sta je op het midden van jouw helft, dan ben je niet aanvallend en niet verdedigend.
Ga je naar voren dan is dat een aanval en daarmee dwing je de ander naar achteren (te verdedigen) of om ook aan te vallen.
Gaat de ander eerst naar voren, dan is de kans groot dat jij in de verdediging gaat en dus naar achteren of dat jij ook naar voren wil gaan. Zo ontstaat een patroon waarbij jullie naar voren en naar achteren over het veld bewegen waarbij geen van beiden in zijn kracht staat. Dan blijft “het spel” doorgaan tot één van de twee van het veld gaat en helemaal stopt met communiceren of tot het zo escaleert dat er een handgemeen ontstaat of erger.
Het doel is dus altijd in het midden van jouw helft te blijven. Wanneer je vanaf die positie communiceert dan houd je het contact zo zuiver mogelijk. En daarmee nodig je de ander uit om ook vanaf het midden van zijn helft te communiceren.
Wie zich bewust wordt van deze patronen, heeft al meer regie in contact. Niet omdat situaties ineens makkelijk worden, maar omdat je sneller herkent wat er gebeurt en wat er van jou gevraagd wordt.
Van inzicht naar toepassen
Inzicht in wat er in contact gebeurt helpt om situaties beter te begrijpen. Tegelijk merk je in de praktijk vaak dat begrijpen alleen niet voldoende is. Juist op momenten waarop emotie oploopt en iemand druk zet, kan het lastig zijn om zelfverzekerd te blijven reageren. Dat vraagt om oefenen, herkennen en jezelf trainen om te blijven staan wanneer gedrag richting jou verandert of over de grens gaat. Daar zit het verschil tussen weten hoe het werkt en het ook daadwerkelijk kunnen toepassen. In de online training leer je deze vaardigheden stap voor stap toepassen, zodat je ook in het moment zelf weet wat je te doen hebt.
Wie merkt dat deze thema’s herkenbaar zijn en hier praktisch mee aan de slag wil, kan de online training ‘STOP Ongewenst Gedrag’ volgen. In deze training leer je stap voor stap omgaan met lastig en grensoverschrijdend gedrag, zodat je in het moment zelfverzekerd reageert en niet pas achteraf bedenkt wat je had willen zeggen. Ga daarvoor naar grenzenbewaken.nl.
Special deal
Lezers van 023Magazine.nl kunnen de training met 20% korting aanschaffen met de code 023MAGFEB26. Wanneer je gebruik maakt van dit aanbod, dan ontvangt 023Magazine een vergoeding. Mocht je eerst de training willen ervaren dan kun je nu de eerste vier lessen gratis volgen.
¹ Albert Mehrabian (1939) is een Amerikaans-Armeense psycholoog en emeritus-hoogleraar psychologie aan de University of California, Los Angeles (UCLA), bekend om zijn onderzoek naar het relatieve belang van verbale en non-verbale communicatie.
